mata hari

de mythe en het meisje

In 2017, honderd jaar na haar dood, was in het Fries Museum de grootste Mata Hari-tentoonstelling ooit te zien: Mata Hari, de mythe en het meisje. Het Fries Museum heeft een grote collectie Mata Hari memorabilia. Op deze pagina krijg je een indruk van de vrouw achter de mythe, ook blader je door haar plakboeken, die een bijzonder inkijkje in haar leven geven.
In de permanente opstelling van het Fries Museum 'Ferhaal fan Fryslân' besteden we ook aandacht aan Mata Hari, je staat er oog in oog met een prachtig versierd danskostuum, aan Mata Hari toegeschreven. 

Als jong meisje is Margaretha al extravert en zelfverzekerd. Ze speelt piano, volgt danslessen en leert op haar keurige eliteschool al een beetje Frans. Echter zijn gehoorzaamheid en goed gedrag niet Margaretha’s sterkste punten, zoals een schoolrapport van haar laat zien. Margaretha voltooit haar school helaas niet, haar resultaten gaan bergafwaarts en nadat haar moeder op 49-jarige leeftijd overlijdt tuberculose vertrekt ze op veertienjarige leeftijd van school. Ze komt bij haar oom en tante in Sneek terecht, door wie zij op haar vijftiende naar de kweekschool voor kleuteronderwijzeressen in Leiden wordt gestuurd. Deze schoolcarrière is van korte duur wanneer zij al na een jaar wordt geschorst. De geruchten gaan dat zij in amoureuze toestand is betrapt met de schooldirecteur.

jong volwassen

Op haar achttiende komt haar een contactadvertentie onder ogen: ‘Een Officier van het O.-I. L., met verlof (…) zoekt Jonge Dame of Wed., (…) om na nadere kennismaking, Huwelijk aan te gaan.. Margaretha woont bij haar oom en tante in Den Haag en zoekt wanhopig een uitweg, dus besluit ze om te reageren. Zo ontmoet ze op een druilerige zondag in maart Rudolph MacLeod, roepnaam ‘John’, in Amsterdam bij het Rijksmuseum. Hij is een 39-jarige, geharde beroepsmilitair van aristocratische komaf. Als kapitein in het Koninklijk Nederlands-Indische Leger is hij tijdelijk op ziekteverlof in Nederland. Het stel laat er geen gras over groeien en zes dagen later zijn ze verloofd. Op 11 juli 1895 trouwen ze in het stadhuis van Amsterdam.

huwelijk

Op 1 mei 1897 vertrekken ze naar Nederlands-Indië. John is een vooraanstaand officier en ze nemen hun intrek in een groot huis met bedienden. Op haar twintigste is Margaretha moeder van een zoon, Norman John, en onder de Javaanse zon komt er nog een dochter bij: Louise Jeanne, koosnaam ‘Nonnie’. Het huwelijk is helaas geen sprookje. John is een opvliegende man die gewend is orders te geven. Hij is drankzuchtig, ontrouw en blijkt continu schulden te hebben. Daarentegen heeft Margaretha een vurig temperament. Als elegante, jonge vrouw laat ze de mannen niet onberoerd en dat weet ze. Ze flirt graag, tot razernij van haar echtgenoot.

Het socialite-leven tussen de hooggeplaatste militairen gaat Margaretha goed af. Als charmante officiersvrouw vergezelt ze John op diners, feesten en danspartijen. Daar is ze meer in haar element dan thuis als moeder de vrouw. Margaretha is welbespraakt, levendig en theatraal aangelegd en heeft haar eigen ambities. Zo schittert ze in de hoofdrol van een amateurmusical die goede kritieken krijgt.

het noodlot slaat toe

In de vroege zomer van 1899 worden de kinderen echter plotseling ernstig ziek. De legerarts schiet te hulp, maar is te laat. Kleine Norman, 2,5 jaar oud, sterft onder verdachte omstandigheden. Nonnie, net een jaar, overleeft het ternauwernood. John en Margaretha zijn ontroostbaar.

Het verhaal gaat dat de kinderen vergiftigd zijn door het kindermeisje. Een andere theorie is dat Norman gestorven is aan een behandeling tegen syfilis. John heeft deze geslachtsziekte doorgegeven aan Margaretha. Zij heeft haar kinderen er via de geboorte mee besmet. Het gezin wordt, zoals dan gangbaar is, behandeld met het giftige kwik.

 

scheiding

Wanneer John als majoor met pensioen gaat, verhuist het gezin naar een geïsoleerd dorpje. Margaretha is diep ongelukkig en het huwelijk staat op springen. John is verbitterd en eerzuchtig. Hij kleineert Margaretha publiekelijk en verwijt haar dom en oppervlakkig te zijn.

Anderhalf jaar later is de maat vol. Op 19 maart 1902 stappen de MacLeods op de boot terug naar Nederland. Op 30 augustus 1902, kort na terugkomst in Nederland, scheiden John en Margaretha van tafel en bed. Margaretha krijgt de voogdij over Nonnie, maar John weigert alimentatie te betalen. Het is voor Margaretha vrijwel onmogelijk om als gescheiden vrouw in eigen onderhoud te voorzien, maar terug naar John kan ze niet want hij is ‘waanzinnig’ en mishandelt haar, zegt ze. Zonder geld, kleding of bezit komt ze op 26-jarige leeftijd op straat te staan. Margaretha’s advocaat en de rechter kunnen haar niet helpen: het is niet mogelijk beslag te leggen op het pensioen van iemand die in Nederlands-Indië heeft gediend. John laat haar inmiddels schaduwen door een kostbare privédetective in de hoop haar op onzedelijk gedrag te betrappen: ‘overspel’ geldt als wettige scheidingsgrond en zou hem ontslaan van verdere alimentatieverplichting.

‘Ik kan u alleen zeggen dat hij mij uit hartstocht en waanzin op een zondagmiddag bijna heeft vermoord met het broodmes en dat ik mijn leven te danken heb aan een stoel die omviel en waardoor ik tijd had de deur te vinden en hulp te halen.’ Margaretha, november 1903

Margaretha smeekt John's neef Edward, na eerdere pogingen, nogmaals te helpen de voogdij over haar dochter te heroveren. Als dat niet lukt, zal zij niet langer proberen om ‘fatsoendelijk te blijven’. Dit is haar laatste poging, waarschuwt ze. Als John niet aan zijn plichten voldoet, dan moet hij niet vreemd opkijken als zijn naam te schande wordt gemaakt doordat zij als model is gaan werken.

‘Ik ben moe van dat vechten tegen het leven en ik wil een van tweeën: òf Nonnie bij me en een fatsoendelijke moeder zijn òf ik ga leven zooals me hier zo schitterend wordt aangeboden’

parijs

Eind 1903 vertrekt Margaretha voor het eerst naar Parijs. Ze hoopt hier op eerbare wijze de kost te kunnen verdienen, om zo Nonnie terug te krijgen. Ze zoekt werk als gezelschapsdame en model, en geeft lessen in piano en ‘Duitsche conversatie’. Het is een armoedig bestaan en Margaretha keert verslagen terug naar Nederland. Inmiddels is ze wanhopig en zwerft ze straatarm van adres tot adres. Noodgedwongen gaat ze met een man naar bed, in ruil voor een maand pensionhuur. De familie trekt subiet de handen van haar af en in juni 1904 vertrekt ze voorgoed naar Parijs.

mata hari geboren

Uit de as van Margaretha verrijst de feniks van Mata Hari. In Parijs besluit ze munt te slaan uit haar aantrekkelijke verschijning. Ze creëert erotische ‘Brahmaanse’ tempeldansen, die ze op passionele wijze vertolkt. Iedere journalist krijgt een nieuwe ‘background story’. Dan weer is ze geboren als Indiase tempelslavin, dan weer is ze een Javaanse prinses en dan weer de dochter van een Schotse edelman. Het is mysterieus en sensueel. Het is precies wat het publiek wil.

Op 13 maart 1905 beleeft ze haar doorbraak. Onder de artiestennaam Mata Hari - Maleis voor ‘oog van de dag’ - treedt ze op in Musée Guimet. De complete Parijse elite is aanwezig en ze is meteen een sensatie. De internationale pers is extatisch. Margaretha’s dansen zijn zinderend, gedurfd, volkomen nieuw en zeer artistiek. Margaretha is een betoverende vrouw. Ze is opvallend lang, ongekend stijlvol, welbespraakt en zeer charmant. Algauw maakt Mata Hari een zegetocht langs alle bekende schouwburgen van Europa. Het is het begin van een schitterende carrière. Binnen de kortste keren is er geen schouwburg in Europa, of Mata Hari treedt er op. Ze staat op de podia van wereldberoemde theaters als het Scala in Milaan, het Olympia in Parijs en de Opera van Monte Carlo. Een gewaagd kostuum wordt in 1905 Margaretha’s handelsmerk. Ze draagt steeds een rijk bewerkte haartooi en een keur aan sieraden. De fonkelende bustehouder combineert ze met doorschijnende sluiers die ze om haar lichaam windt.

 

hoogtijdagen

Tijdens haar hoogtijdagen krijgt Margaretha voor een drieweekse aanstelling 10.000 francs (40.000 euro nu). Ze is zo populair dat haar naam gebruikt wordt voor sigaretten, likeuren en andere producten. Rond 1907 is ze dankzij een beschermheer kortstondig miljonair, maar ze geeft het geld even snel uit als dat het binnenkomt, áls ze haar rekeningen al betaalt, want dat laat ze ook regelmatig achterwege…
Margaretha treedt ook lange perioden niet op. Na haar doorbraak groeit ze uit tot een beroemde courtisane en wordt ze gezien alshet toonbeeld van gratie en elegantie. Overal waar ze komt zijn de ogen op haar gericht. Ze wordt een graag geziene societyfiguur en staat regelmatig in de bladen, onder andere in Vogue.

bewonderd en begeerd

Waar Margaretha ook is, minnaars zijn er altijd. Ze is innemend en extravert en aanbidders staan voor haar in de rij. Haar voorkeur gaat uit naar hooggeplaatste officieren en adellijke types. In het Parijs van het Belle Époque is het bovendien een geaccepteerd statussymbool als een getrouwde heer ook een courtisane onderhoudt. In ruil voor een luxueus onderkomen en andere ‘vaste lasten’ mag hij haar dan exclusief de zijne noemen.

Ook Margaretha heeft lange relaties met dit soort ‘beschermheren’. Zo wordt ze van 1906 tot 1909 onderhouden door de rijke Duitse luitenant Alfred Kiepert, waarvoor ze in 1906 zelfs naar Berlijn verhuist. Hij schenkt haar 300.000 Reichsmark (tegenwoordig zo’n 1,5 miljoen euro) bij wijze van afscheidscadeau.

Later is ze met de jonge Franse bankier Rousseau, die eveneens getrouwd is. Hij huurt voor Margaretha een kasteel in Neuilly- en later een Parijse villa - met koets, rijpaarden en personeel.

de eerste wereldoorlog breekt uit

‘La Guerre. Partie de Berlin. Theatre fermé.’ schrijft Margaretha in haar plakboek. Ze zit voor optredens in Berlijn, maar op 3 augustus 1914 verklaart Duitsland de oorlog aan Frankrijk. De Eerste Wereldoorlog breekt uit en alles verandert. De lichten zijn gedoofd en ‘the show is over’.

Optreden is nu niet meer mogelijk. Voor inkomsten is Margaretha afhankelijk van haar minnaars. Ze is beroemd, opvallend mooi, intelligent en spreekt haar talen. Ze vertrekt uit Duitsland om haar geluk elders te beproeven.

Overal waar ze komt, trekt ze mannelijke aandacht. Ook die van onwelkome partijen: binnen de kortste keren heeft ze de Duitse, de Britse én de Franse inlichtingendienst achter zich aan. Langzaamaan raakt Margaretha verstrikt in een web van intriges.

spioneren voor de duitsers

Margaretha vertrekt uit Berlijn en vestigt zich in 1915 in Den Haag, wederom op kosten van een vermogende minnaar. Daar krijgt Margaretha op een avond bezoek van een Duitse consul, die bijklust voor de Duitse geheime dienst. Hij weet dat ze regelmatig naar Parijs gaat en wil haar rekruteren als spion. Als reizende artieste is ze daarvoor uiterst geschikt. Omdat Nederland neutraal is, mag Margaretha bovendien vrijelijk door Europa reizen. Ze is bovendien erg intelligent, spreekt haar talen en heeft overal connecties.

Als ‘agent H21’ moet ze inlichtingen verzamelen ‘van allerlei aard’. De vergoeding bedraagt 20.000 francs (zo’n 50.000 euro). Hoewel Margaretha het te weinig vindt, neemt ze het aan - naar eigen zeggen met het plan er nooit iets voor te doen. Ze kan het geld wel gebruiken en bovendien heeft ze nog een rekening met ze te vereffenen: bij het uitbreken van de oorlog vorderden Duitse schuldeisers haar dure bontjassen. Ze weet niet dat de Britten door hun netwerk van Nederlandse geheim agenten ook vrijwel meteen weten van haar contacten met de Duitse geheime dienst. Ondanks dat Margaretha in Duitsland zelfs nog een meerdaagse ‘spoedcursus spionage’ wordt doorgeloodst, lijkt ze haar missie niet erg serieus te nemen. Zelf zal ze later zeggen dat ze die ordinaire flesjes onzichtbare inkt onderweg naar Parijs meteen overboord heeft gegooid.

Eenmaal terug in Parijs, in juni 1916, pakt Margaretha haar glamoureuze leven weer op. Daar heeft de Franse inlichtingendienst haar, getipt door hun Britse collega’s, direct in het vizier. Vanaf de dag na haar aankomst wordt ze geschaduwd door twee geheim agenten die elke dag verslag uitbrengen van al haar activiteiten. Alles in de hoop de beroemde Mata Hari te kunnen betrappen op pro-Duitse activiteiten.

spioneren voor de fransen

Maanden aan achtervolgingen, het openstomen van haar post en het ondervragen van haar contacten leveren niets op, tot grote frustratie van Ladoux, het hoofd van de Franse inlichtingendienst.

Maar dan vat Margaretha in augustus het plan op om een reisje naar Vittel te maken: een luxe kuuroord vlakbij de frontlinie. Omdat Vittel in de militaire zone ligt, heeft ze daar een speciale reisvergunning voor nodig. Een oude vriend verwijst haar daarvoor naar de Dienst Vreemdelingenzaken, gevestigd op 282 Boulevard Saint-Germain. Het hoofdkwartier van de Franse inlichtingendienst zit daar echter ook. En zo loopt ze binnen bij kapitein Ladoux, het hoofd van de dienst én haar al maanden tevergeefs probeert te betrappen op spionage voor de Duitsers.

Als Margaretha terug is uit Vittel, zet Ladoux zijn val. Hij wendt voor dat hij haar wil rekruteren als Franse spion. Ook Margaretha ruikt een kans en vraagt de hoofdprijs: 1 miljoen francs (2,5 miljoen euro). Ze zit in ernstige geldnood en wil een nieuw leven opbouwen met de jonge Russische kapitein waar ze intussen stapelverliefd op is geworden.

Ladoux gaat akkoord. Margaretha en hij komen overeen dat ze via Nederland naar Brussel zal reizen om daar naar hooggeplaatste contacten gevoelige militaire informatie te ontfutselen. Betaling volgt wanneer de missie volbracht is.

een mislukte missie

Margaretha vertrekt eind 1916 op haar spionagemissie - en met tien hutkoffers bagage – en nu is ze wél fanatiek. Vanuit Spanje reist ze per schip naar Nederland, via Engeland. Daar ziet de Britse douane haar stomtoevallig aan voor een andere Duitse spionne. Margaretha wordt opgepakt en door de Britse inlichtingendienst in Londen verhoord. Ze vertrouwen haar vele praatjes niet en besluiten haar, in overleg met hun Franse collega’s, terug te sturen naar Spanje. Ze verwachten dat het een kwestie van tijd is voordat ze tegen de lamp zal lopen en daar kunnen ze haar beter in de gaten houden.

 

in de val

Nu haar originele spionagemissie voor Frankrijk mislukt is, besluit Margaretha te improviseren om toch haar miljoen binnen te slepen. In Madrid verleidt ze een hooggeplaatste Duitser die ook voor de Duitse geheime dienst werkt. Ze maakt zichzelf bekend als Duitse spionne en speelt hem wat ‘ongevaarlijke’ informatie toe over Franse troepenbewegingen.

Tegelijkertijd benadert ze een Franse kolonel, die ze meedeelt een Franse spion te zijn. Ze vertelt wat ze de Duitser ontfutseld heeft en vraagt hem dit te telegraferen aan de Franse inlichtingendienst. Zelf stuurt ze – per gewone post – enkele ongecodeerde brieven aan haar opdrachtgever Ladoux. Margaretha neemt het als Franse spion niet zo nauw met de vereiste geheimhouding.

De Duitsers krijgen lucht van haar verraad. Mogelijk wetend dat de gebruikte code al door de Fransen gekraakt is, stuurt Kalle een reeks telegrammen naar de Duitse inlichtingendienst. Hij beschrijft expliciet ‘agent H21’, meldt wat ze hem heeft verteld en vraagt om advies omtrent haar betaling. De telegrammen worden onderschept door de Fransen. Zij concluderen dat agent H21 Margaretha moet zijn. De telegrammen zullen later het belangrijkste bewijsmateriaal vormen in haar strafproces.

Terug in Parijs, begin 1917, denkt Margaretha dat ze een klapper heeft gemaakt en ze haar miljoen kan incasseren. Maar bij de Franse Inlichtingendienst lijkt niemand plotseling nog iets met haar te maken te willen hebben.

Nu wordt het Margaretha te heet onder de voeten. Ze heeft door dat ze geschaduwd wordt en ze wil vluchten… Maar Ladoux bereidt intussen het arrestatieverzoek voor. Op dinsdagochtend 13 februari 1917, wordt ze in haar hotel gearresteerd op verdenking van spionage voor de Duitse vijand.

 

arrestatie

Het is 21 mei 1917. Margaretha Zelle zit al drie maanden vast in een Parijse gevangenis. Kortgeleden schitterde ze nog als internationale ster, nu is ze tot haar verontwaardiging opgesloten als een ordinaire prostituee. Hoewel ze dacht goed werk te leveren als spion voor de Fransen, wordt ze van Duitse spionage beschuldigd.

Na tien verhoren is ze mentaal gebroken en besluit ze open kaart te spelen. Ja, ze heeft geld aangenomen van de Duitsers. Ja, ze kreeg de codenaam H21. Maar ze heeft stellig nooit voor Duitsland gespioneerd. Bewijst haar werk juist niet dat ze loyaal is aan Frankrijk?

Maar kapitein Bouchardon, de verbeten hoofdonderzoeker van de Krijgsraad, is overtuigd van haar schuld. In het licht van de Eerste Wereldoorlog is de precieze waarheid niet erg belangrijk. De troepen staan er slecht voor en Frankrijk kan een publiek succes wel gebruiken. Voordat het proces begint, heeft Margaretha eigenlijk al verloren.

Op 4 juli wordt Margaretha officieel aangeklaagd voor pro-Duitse spionageactiviteiten. De Franse staat beschuldigt Margaretha van het onderhouden van heimelijk contact met de Duitsers, het verzamelen van inlichtingen en het doorspelen van informatie aan de Duitse vijand. Vooral Margaretha’s verdachte reizen en haar dubieuze contacten met enkele hooggeplaatste Duitsers worden haar zwaar aangerekend.

Bouchardon kan niet bewijzen dat ze daadwerkelijk belastende informatie aan de Duitsers heeft verstrekt. Het doet er voor hem ook niet toe. Voor de militaire wet staat alleen al het onderhouden van contacten met de vijand gelijk aan schuld.

De Franse Krijgsraad velt het doodvonnis. De zeven rechters oordeelden snel en genadeloos. Ondanks het magere bewijs achtten de rechters haar schuldig op alle punten. Haar aanklagers spreken zelfvoldaan van ‘misschien wel de grootste vrouwelijke spion van onze eeuw’.