ze fantaseerde er lustig op los

Liegen? We doen het allemaal wel eens. Maar zij was er echt een kei in. Of was het toch pure fantasie, waarmee Mata Hari iedereen de meest wilde verhalen op de mouw speldde. Waar houdt de fantasie op en begint de leugen?

Stel je voor dat Madonna bij de uitreiking van de TMF Awards vertelt dat haar vader een Italiaanse graaf was. Een paar muisklikken verder en en je weet dat vader Siccone een emigrantenzoon uit Doylestown in Pennsylvania was, zonder ook maar een druppel adellijk bloed. Dan weet je meteen dat Madonna geweldig heeft staan jokken.

Mata Hari

‘Ze hield ons allemaal voor de gek’, zei Sam Waagenaar in zijn boek over Mata Hari. En dat kon ook, in een tijd waarin veel dingen niet te controleren waren en in een wereld zonder internet, facebook, twitter en instagram. Ze strooide luchtig met uitspraken als:

‘Ik ben in India geboren. Mijn vader heette Suprachetty. Hij behoorde tot de kaste der Brahmanen.’
‘Mijn vader was een Javaanse prins. Hij nam me vaak mee naar de tempels waar priesteressen de god Shiva eren met hun dansen.’
‘Mijn vader was een Nederlandse officier, mijn grootmoeder was de dochter van een Javaanse prins.’
‘Ik ben getrouwd met een rijke Engelsman en heb een kasteel met acht paarden.’
‘Mijn wieg stond in de Cammingha State in Leeuwarden, mijn moeder was een barones.’
‘Mijn moeder was een beroemde bajadere (Indische danseres), ze stierf op mijn geboortedag, toen ik vier werd. Nadat de priesters haar tot as hadden verbrand, gaven ze mij de naam Mata Hari.’
‘Van het boek van mijn vader zijn 60.000 exemplaren verschenen in India, waar ik erg bekend ben.’

Uit de hele wereld, van Italië tot Argentinië, kwamen journalisten op haar af en ze stuurde ze allemaal met een ander verhaal het bos in. Waarom ze dat deed? Omdat de werkelijkheid niet fantastisch genoeg was en ze zich realiseerde dat ze weliswaar goed was in het wegwerpen van sluiers, maar van dansen eigenlijk niet zoveel kaas had gegeten? Dat zou heel goed kunnen. Bovendien ontkende ze haar afkomst en fantaseerde er een andere – mysterieus, Oriëntaals - omheen. En ze had er plezier in.

Wij maken ons zorgen om het gebruik van alternative facts, maar liegen is van alle tijden, de geschiedenis is er van doordrenkt. Een paar voorbeelden. Herodotus, vader van de geschiedschrijving, zoog van alles uit zijn duim over de Perzische Oorlogen in de 5e eeuw voor Chr. In de vorige eeuw gaf ene Harry Gerguson, broekperser uit New York, zich uit voor een neef van tsaar Nicholas II en kwam daar heel ver mee. Socioloog Diederik Stapel fraudeerde zich nog niet lang geleden door zijn wetenschappelijke onderzoek heen.

Mata Hari was lang niet de enige die fantaseerde, iedereen deed het. Majoor Coulson, schrijver van het boek Mata Hari – Courtisan and Spy beweerde dat de moeder van Margreet Zelle haar dochter naar een katholiek klooster stuurde en dat Mata Hari in Londen danste, wat ze nooit heeft gedaan. En Basil Thomson, het hoofd van Scotland Yard die haar drie dagen in Londen vast hield voor verhoor maakt van haar moeder een Javaanse in plaats van Antje van der Meulen uit Franeker. Journalisten schreven de meest verschrikkelijke onzin op.

Haar vader, Adam Zelle, jokte na de scheiding van Antje een boek over zijn dochter bij elkaar, dat stijf stond van de onwaarheden. Maar de pittigste fantasie komt van schrijver en ex-spion Kurt Singer. Dochter Non heet bij hem Banda, die tijdens WO 2 voor Japan spioneert en door Chinese communisten in Noord Korea wordt doodgeschoten. De echte Non was toen al meer dan dertig jaar dood.

Als je gewend bent in fantasieën te denken, is het des te lastiger om greep te houden op de werkelijkheid. Dat lukte haar niet meer op het moment dat ze het heel erg nodig had, in de gevangenis van Vincennes. ‘Je suis décidée aujourd’hui å vous dire la verité’ (‘ik ben vastbesloten u vandaag de waarheid te vertellen’) zegt ze 21 mei 2017 tegen kapitein Bouchardon, haar Franse ondervrager. ‘NIET DOEN!’, zou je haar willen toeroepen, ‘je maakt het er alleen maar erger op’. Maar ze zat daar alleen, verstrikt in een mix van waarheid en verzinsels. Er was geen houden meer aan.