lang en slank en lenig als een slang

Het is de avond van 13 maart 1905. Die dag markeert het einde van Margreet Zelle en het begin van Mata Hari, de wereldberoemde oriëntaalse danseres. Voor een select publiek danst ze op blote voeten en werpt haar sluiers af op de klanken van Javaanse muziek. De plaats: het Musée Guimet voor Oosterse Kunst in Parijs.

Musee Guimet

De kranten zijn lovend. ‘Zij is lang en slank en lenig als een slang. Haar uitgestrekte armen lijken haar op te tillen tot het uiterste puntje van haar tenen. De ontroering die door de kunstenares wordt opgeroepen is bezielend.’ Kijk, dat zijn nog eens fijne recensies als je net je debuut hebt gemaakt.

Ze werd een sensatie en bracht met haar optredens in de grote theaters van Europa duizenden mensen in vervoering. Maar kon ze eigenlijk wel dansen, vraagt iedere schrijver of journalist zich af. Geen idee, zou het beste antwoord zijn. Want er is geen bewegend beeld van de danseres Mata Hari, alleen foto’s. In So you think you can dance zou ze vermoedelijk niet door de eerste ronde gekomen zijn, danstechnisch gezien. Maar ze vergoedde dat gebrek dubbel en dwars door haar uitstraling, haar sensualiteit en haar naaktheid, ook al droeg ze vaak een vleeskleurige maillot.

Zelf was ze er nogal dubbel over. Ze had heel goed door dat mensen naar haar kwamen kijken voor een chique en artistiek verantwoorde striptease, maar aan de andere kant wilde ze ook door de danswereld voor vol worden aangezien.

‘Ik kan helemaal niet goed dansen. De mensen kwamen naar me kijken omdat ik de eerste was die naakt voor het publiek durfde te verschijnen’, zei ze tegen een vriend. Tegelijkertijd deed ze ontzettend haar best om aangenomen te worden bij Serge Diaghilev, wereldberoemde leider van het dansgezelschap Ballets Russes in Parijs. Ze had er hard voor geoefend, hij vond haar een matige danseres en beledigde haar door te eisen dat ze zich zou uitkleden (terwijl dat toch een van haar kwaliteiten op het podium was, zou je zeggen). Einde verhaal. Ze deed hem nieuwe verzoeken, vooral toen haar carriere tanende was. Maar zijn antwoord bleef nee.

In de artiestenwereld van roddel en jaloezie waren er genoeg mensen die haar eens even flink te grazen wilden nemen. Een toonaangevende toneelcriticus, met wie ze het aan de stok had gekregen, noemde haar een danseres die meer omgang had met de internationale onderwereld dan met heilige danseressen uit Indiase tempels.

Met Inayat Kahn

En Misia Sert, een Pools/Russische pianiste die een grote rol speelde in de Parijse wereld van kunst en cultuur – ze inspireerde grootheden als Strawinsky en Picasso - vertelde het verhaal dat ze was uitgenodigd voor een besloten voorstelling. ‘In een slaapkamer waar de ellende van af droop, zaten vier kleine Indiërs met tulband gehurkt op de grond op hun gitaren te tokkelen, ze pingelden wanhopig op hun snaren. En zij was een doodgewone nachtclubdanseres. Het geheel was bedroevend armzalig en behoorlijk onsmakelijk.’ Wat Sert er niet bij vertelt is dat het orkestje niet een bij elkaar geraapt zooitje was, maar onder leiding stond van de Indiase religieuze leider Inayat Kahn, grondlegger van de Soefi beweging in het westen.

De tijd heeft z’n werk gedaan. Nu wordt er aanzienlijk minder op haar danskwaliteiten afgegeven. ‘Ze was sterk van geest, creatief, vernieuwend, daar bewonder ik haar om, die grote kracht kon ze via haar dansen uiten’, vertelde prima ballerina Anna Tsygankova me vorig jaar, toen ik een verhaal schreef over de dansvoorstelling Mata Hari van het Nationale Ballet, waarin zij de titelrol danste.

Speel video af

Tsygankova

Voor artistiek leider Ted Brandsen van het Nationale Ballet staat een ding als een paal boven water: ‘Ze was geen getrainde danseres, maar een grote ster die zichzelf steeds weer vernieuwde, dat was ontzettend knap van haar.’

In buikdanseres Raniya uit Haarlem heeft Mata Hari een bijzondere pleitbezorger gekregen. Ik kwam haar als Mata Hari tegen op facebook, na haar optreden bij de presentatie van het nieuwe boek van Paulo Coelho, De Spion, op uitnodiging van De Arbeiderspers. Samen met een Russische kostuummaker werkte ze aan een prachtige Mata Hari uitrusting. Op basis van foto’s maakte ze twee reconstructies van haar dansen, waarmee ze regelmatig optreedt.

Speel video af

Raniya

‘Ik zie haar als iemand die de moderne dans in Europa heeft geïntroduceerd. Dat zij niet in de dansboeken voorkomt, heeft alles te maken met het feit dat haar kunst werd overschaduwd door het spionageverhaal. Ze was een foute vrouw, besmet. Maar ze is veel gecopieerd en was een inspiratie voor anderen. Wat ze deed was authentiek, het waren geen Javaanse dansen, het was een eigen mix, waarin de buikdans ook een rol had.’

In september 1914 zou Mata Hari een aantal voorstellingen dansen in het Metropol Theater in Berlijn. De oorlog gooide roet in het eten. Haar danscarriere was voorbij.