groots en meeslepend

Bij de post zit een heel licht pakje. De DVD van Mata Hari. Ik kijk Greta Garbo eens diep in de ogen. Deze film heeft het beeld bepaald dat miljoenen mensen hebben van de vrouw, die niet mijn oudtante bleek te zijn. Onze tante A, die nog steeds denkt dat ze wel familie is, genoot er als meisje in de bioscoop met volle teugen van.

Ik zie hoe Greta Garbo als Mata Hari worstelt met een dronken Russische generaal en wanhopig probeert de telefoon uit z’n handen te trekken. Ze pakt een revolver, haalt de trekker over en schiet. Hij zakt in elkaar. Dood.

Toen Johannes Zelle en zijn tweelingbroers Cornelis en Ari deze film scene zagen, ontploften ze bijna. Dat hun zus als spionne werd neergezet was tot daar aan toe, maar Margreet een moordenaar? Ze aarzelden geen moment, sleepten filmmaatschappij MGM en bioscoop Tuschinski voor de rechter en eisten dat de film uit de roulatie werd genomen. Het is 1932, vijftien jaar na haar executie.

Mata Hari Official Trailer #1 - Lionel Barrymore Movie (1931)

De broers krijgen geen gelijk. En dus gaat hun zus de geschiedenis in als een gewetenloze killer. Dankzij superster Greta Garbo, want voor haar komen ze in drommen naar de bioscoop. Ze danst en kronkelt, lacht geheimzinnig, slurpt champagne en kaviaar, rookt als een bezetene, moet de mannen van zich af slaan en raakt verliefd op een veel jongere vliegenier die blind wordt. En nog is het niet genoeg. Er moet een moord bij.

De fatale vrouw en spionne oefent een grote aantrekkingskracht uit op de filmindustrie. In hetzelfde jaar komt Dishonored uit, met Marlene Dietrich. Op zich al bijzonder, dat de twee grootste sterren van het witte doek op hetzelfde moment Mata Hari spelen. Dietrich rammelt op de piano in haar cel, vlak voordat ze door een officier wordt opgehaald voor de executie. Ze gebruikt zijn degen als spiegel, zet haar hoedje op, geeft haar kat aan de begeleidende priester, stift haar lippen nog eens als ze voor het vuurpeloton staat, stopt de stift in haar nylonkous, krijgt de kogel en valt achterover. Dood.

Dishonored - Josef von Sternberg retrospectief 31-3 t/m 24-4 Eye Film Instituut Nederland

Scenarioschrijvers gingen steevast aan de haal met de geschiedenis van Mata Hari, alsof haar kleurrijke avontuurlijke leven niet voldoende was. Over het verhaal van Dishonored schrijft een recensent veel later: ‘Idioot, totaal achterhaald en zeer ongeloofwaardig’. Greta Garbo krijgt in 1932 een dikke pluim van de New York Times: ‘She gives a briljant portrayal’.

Ik zoek naar informatie over de eerste Mata Hari film die in 1920, dus al vlak na de Eerste Wereldoorlog gemaakt zou zijn. Met Asta Nielsen, toen de grote ster van de stomme film. Veel vind ik er niet over, anderen die er meer onderzoek naar hebben gedaan, hebben twijfels of de film ooit bestaan heeft.

Actrices streden om de rol van Mata Hari. De Française Jeanne Moreau kreeg lof voor haar rol als Agent H 21, de film zelf (1961) werd neergesabeld. Maruschka Detmers had nog een extra reden om in 2003 in de huid van Mata Hari te kruipen: als meisje uit de provincie – ze kwam uit Coevorden – trok ze net als Margaretha Zelle naar Parijs en werd actrice.

De belabberdste versie is die met Sylvia Kristel uit 1985. In het eerste shot zie je haar dansen met ontbloot bovenlijf. De kleren blijven uit, behalve als ze over het slagveld van de Eerste Wereldoorlog rent en met een pistool zwaait. Samenvatting van een recensent: ‘Een film die net zo logisch is als een pinguin op een eenwielertje.’

Nog steeds wordt het verhaal van Mata Hari verfilmd. Op youtube zie ik ineens Rutger Hauer en Gerard Depardieu. Ze spelen in een twaalfdelige tv serie, een grote Engels/Russische coproductie, die vorig jaar uitkwam.

Welke versie zou Mata Hari zelf de beste hebben gevonden? Niet de populaire Nederlandse serie met Josine van Dalsum uit de jaren tachtig. Te waarheidsgetrouw voor iemand die het heerlijk vond om te overdrijven. Ook niet Dietrich of Kristel. De een te lachwekkend, de ander te ordinair. Ik ken Mata Hari een heel klein beetje, nu ik al een tijdje met haar bezig ben. Ik denk dat ze zou kiezen voor Garbo. Speels, stoer, dramatisch, groots en meeslepend. Zoals ze zichzelf het liefste zag. Afgezien van die revolver.

nog meer films

De stroom Mata Hari films houdt niet op, zeker niet in dit herdenkingsjaar. Een greepje: de Duitse zender ZDF is bezig met een documentaire van bijna een uur. Bij de ARD, een andere grote zender, zijn de laatste opnamen gemaakt voor een gedramatiseerde docu over Mata Hari en haar relatie tot dr. Elisabeth Schragmüller, die een Duitse spionnenopleiding in Antwerpen leidde. En dan is er nog de Nederlands/Amerikaanse productie Mata Hari the Naked Spy van Machiel Amorison (wiens betovergrootmoeder bij Margaretha Zelle in de klas zat), waarin het verhaal van Mata Hari gevolgd wordt vanuit psychologisch perspectief.