doodmoe van het poseren

Voorzichtig gaat Lisa met een wattenstokje over het schilderij van Mata Hari. ‘Speciaal voor jou heb ik een stuk vernis laten zitten’, vertelt ze. ‘Je kunt heel goed zien dat dit al is schoongemaakt, de warme sluier die erover lag, is verdwenen. En kijk eens naar deze foto van haar gezicht, toen ik de helft had schoongemaakt. Je ziet hoe gezond ze er daar uit ziet, terwijl ze op de andere helft grauw overkomt.’

Hoe was haar toestand toen je eraan begon, wil ik weten. ‘Wat kleine krasjes, vieze vegen en sterk verkleurd vernis maar verder in een prima conditie.’ Lisa Elbers heeft me meegenomen naar het restauratie atelier van het Kröller-Müller Museum in Otterlo, waar ze de laatste hand legt aan de restauratie van het schilderij, dat tijdens de komende tentoonstelling in het Fries Museum een prominente rol speelt.
 

Speel video af

Lisa Elbers, atelier Krüller-Müller museum

Mata Hari torent boven ons uit. Het schilderij is 2.10 meter hoog. Lisa is 1.73, soms moet ze een trapje gebruiken. We vragen ons af hoe Isaac Israels, klein van stuk, dat heeft gedaan, toen hij Mata Hari schilderde. Israels, toen een van Nederlands bekendste en best betaalde schilders, nodigde Mata Hari in 1916 uit voor hem te poseren. Kunstverzamelaar Helene Kröller-Müller kocht het doek en hing het in haar zitkamer. Later verhuisde het naar het museum.

Voor Mata Hari was dat poseren niets nieuws. Het was haar eerste job, toen ze in 1903 haar geluk probeerde in Parijs. ‘Vanmorgen en gisteren heb ik geposeerd en alzoo mijn geld verdiend’, schrijft ze in een brief aan haar neef Edward MacLeod. ‘Het is hard neef, maar het moet. Ik ben doodmoe van het poseren, maar enfin, ik kijk in de portemonnaie en ben contente.’

Ze werkte toen voor Octave Guillonnet, een bekende Franse kunstenaar. ‘Het is heel mooi’, vertrouwde Margaretha, zoals ze toen nog bekend was, Edward toe. ‘Ik wist niet dat ik er zo goed uit zag.’ Poseren werd haar tweede natuur, zeker na haar stormachtige debuut als danseres. Ieder tijdschrijft wilde foto’s van de superster Mata Hari op de voorpagina. Als je al die foto’s van haar bekijkt, zie je wat een topmodel ze was.

Later in haar carrière, toen ze als danseres bijna niet meer aan de bak kwam, werd ze weer schildersmodel. In 1914 maakte Piet van der Hem, net als zij opgegroeid in Leeuwarden en ook via Parijs doorgebroken als schilder, een aantal portretten van haar. Er werd gespeculeerd dat ze een relatie hadden. ‘Ik weet echt niet precies wat Mata Hari voor hem heeft betekend, aan de schilderijen kan ik dat niet aflezen’, vertelde kunstschilder Sierk Schröder na het overlijden van Van der Hem, van wie hij executeur testamentair was. ‘Piet was een virtuoos kunstenaar en Mata Hari was een knappe vrouw, maar verder dan de oppervlakte kwam hij niet.’

Henry Rudaux schilderde haar in 1916 als Diana, de godin van de jacht. Het doek werd onlangs geveild bij De Zwaan in Amsterdam. In datzelfde jaar kreeg zij dus ook het verzoek van Isaac Israels. Als je zijn portret legt naast de laatste foto die van haar is gemaakt op de dag van haar arrestatie, in de gevangenis in Parijs, zie je de overeenkomsten. Een statige vrouw, donker gekleed, strakke blik.

Lisa kijkt omhoog. ‘Ik denk dat hij haar mooier heeft geschilderd dan ze was. Kijk maar, als je het vergelijkt met die foto, daar ziet ze er toch veel minder uit. En dan denk ik ook dat het bizar is dat er twaalf man met geweren voor nodig waren om zo’n tengere vrouw te doden.’

Ik vraag haar of ze in die 160 uur dat ze met het schilderij bezig is geweest, veel aan Mata Hari heeft gedacht. ‘Eerder aan Isaac Israels, hoe hij dit schilderij gemaakt heeft. Je focust je op het beeld, dat is het. Het is een sterke vrouw, dat zie je wel. Ze hangt eigenlijk permanent op zaal, ze intrigeert het publiek, dat merk je aan de reacties, ook het personeel is erg aan haar gehecht.’

Op het moment dat Lisa en ik praten over haar werk als restaurator, verdiept Gill Button zich in Londen in het leven van Mata Hari. Gill is een veelgevraagde Britse kunstenaar, die via Instagram ontdekt werd door mode ontwerpers als Gucci en Dries van Noten. Ze schildert portretten met inkt, de ogen als blikvanger.

Speel video af

Gill Button haar werk tentoongesteld in de Bijenkorf in Amsterdam

De Bijenkorf in Amsterdam nodigde haar uit om te exposeren. Ze koos voor een serie portretten van Mata Hari. ‘Wat me intrigeerde was haar turbulente leven’, vertelt ze in het Financieele Dagblad. ‘Ik heb haar gezicht geanalyseerd en zag het verdriet en de pijn. Dat gevoel wilde ik vangen in de portretten die ik van haar en haar man en kinderen heb gemaakt.’

Ze heeft het razend druk. ‘Ik zeg overal nee tegen’, vertelt ze in hetzelfde interview. Dat klopt. Ik heb haar diverse keren een mail gestuurd, maar hoor niets. Op weg naar De Bijenkorf dus. Daar, naast de herenkleding, hangen 33 schilderijen. Het verdriet spat er vanaf. Gelukkig weten wij een ding: Mata Hari heeft ook geweldig veel plezier gehad in haar leven.