dol op mata hari

Mata Hari? ‘Hou op zeg, dat is toch helemaal niet interessant’, zeggen veel mensen als je over haar begint. Tot ze meer over haar te weten komen. Dan begint de fascinatie.

Jan Brugman gaat me voor naar de werkkamer boven, waar hij een deel van zijn boeken bewaart. Vandaag of morgen kan de vloer het wel eens begeven, denkt hij. Een dikke balk boven de deur moet de boekenkast tegenhouden. De kamer ernaast, tja, daar is mevrouw Brugman niet onverdeeld blij mee: ook hier is het vol. Het is het lot van de partner van een verzamelaar: films, foto’s, prentbriefkaarten, affiches, boeken, schilderijen.

Beneden staat z’n computer, waarmee hij via de facebookpagina The International Mata Hari Appreciation Society (Jan: ‘Ik kan het niet eens behoorlijk uitspreken’) met de buitenwereld communiceert. Over geschiedenis in z’n geheel en Mata Hari in het bijzonder. Hij kent haar verhaal van haver tot gort. Ze is een rode draad, net als Churchill of Lincoln. Daar kunnen mensen zich aan vasthouden.

De postbodes in Leeuwarden hebben het druk met hem. Vrijwel dagelijks komt er wel iets binnen, meestal aangeschaft op internetveilingen. Unieke vondsten soms. Al in zijn hippietijd, toen hij een jaar of 20 was, verzamelde hij knipsels uit de Leeuwarder Courant over Mata Hari. En waarom? Door die rode draad. ‘Kijk naar 1905, het jaar van haar grote opkomst. Dan zie je elders ook verschuivingen in de wereld, onder andere door de Japans Russische oorlog, gewonnen door Japan.’ Hij is gek op cliffhangers, wil hij maar zeggen.

Er wordt heel wat af gefilosofeerd aan de Emmakade. ‘Mata Hari intrigeert me, ik wil weten hoe de vork in de steel zit. Want er zijn evenveel leugens als waarheden. Soms stuit je ineens op een stukje waarheid, mooi is dat.’ Leeuwarden ligt daar niet wakker van, weet hij. ‘Zodra ik over Mata Hari begin, hebben ze de neus vol.’ Ook dat is het lot van een verzamelaar.

In dit jubileumjaar heeft hij een paar ijzers in het vuur. Een tentoonstelling in het stadhuis van Leeuwarden en een Mata-Hari mediamonument op het Mata Hari plein. Hoe dat wordt houdt hij nog even geheim, of het wat wordt is ook de vraag. De gemeente juicht niet met hem mee, dus die hobbel moet nog genomen worden.

Laatste vraag: Wat zou hij het liefste willen hebben voor zijn verzameling? Aha, daar komt ie: de flesjes met onzichtbare inkt die ze in het Noordzee kanaal heeft gegooid.: ‘Die zouden zomaar boven water kunnen komen.’ Ook het optimisme tekent de ware verzamelaar.

Speel video af

Jan Brugman

als dit ondergoed eens kon praten

In de hal van veilinggebouw De Zwaan in Amsterdam klinkt gesnuf. Ik zie een vrouw, begin 40, met een zakdoek in haar hand. Kan ik iets voor u doen, vraag ik. Nee. Dit zijn tranen van blijdschap, van ontroering. Ze heeft net iets van Mata Hari op de kop getikt. Wat, wil ze niet kwijt. Maar ze heeft er lang op moeten wachten om iets van haar te hebben en oh, wat is dit dan een mooi moment.

Speel video af

Veiling de Zwaan

Binnen wordt een witgouden choker geveild. Een hangertje aan een kettinkje. Het ligt op een wat scharrig dienblaadje. Getaxeerd tussen de 300 en 500 euro. Vanuit Zwitserland wordt 1050 geboden, bij Julia aan de telefoon 1150, 1300 door een dame achterin de zaal,1500 aan de telefoon, 1600 door een man op de eerste rij, 1700 online vanuit Zwitserland, 1800 door de dame achterin de zaal. Klap met de hamer. ‘U heeft het.’

Een jaar later is er een tweede veiling. Het is een weerzien van vrolijke verslaafden. De meesten hebben ook bij de eerste Mata Hari veiling geboden: ‘Ik ben de bestekman van vorig jaar’, roept iemand. Camera’s draaien, journalisten schrijven hun notitieblokjes vol, koffie en thee gaan rond.

Even na zevenen geeft veilingmeester Babette van den Brink de aftrap. Als ze binnenkomt ruist haar zwarte rok onder het lichtgroene zijden jasje, haar lange haren dansen op haar rug. ‘Als dit ondergoed eens kon praten’, prijst ze een stapel textiel aan. Het gaat voor 320 euro weg.

Naast mij zit nummer 446, met haar man. Halverwege is er wat verwarring omdat de internetbieder uit Italie zijn bod verhoogt, precies op het moment dat de hamer valt. De notaris is onverbiddellijk. Het bod telt. Ik stop ermee, bromt de man van 446, dit is niks. Zijn vrouw blijft op het oog rustig, maar haar lip trilt een beetje. Ze zet door. Mata Hari is alles of niets.

Ik zou me vastklampen aan zo’n man

In Ridderkerk woont Conny van den Dungen, poppenhuis architect. Haar man moet haar delen met een piepkleine versie van Mata Hari. Boven, in haar expositieruimte, vertelt ze in miniaturen het levensverhaal van Mata Hari, scene voor scene. Alles op schaal.’ Haar man: ‘Conny denkt in 1 : 12.’

Het begon met een bezoek aan het Fries Museum. ‘Ik keek naar de foto’s als een soort bouwer. De gracht, de winkel van haar vader, het Musée Guimet in Parijs. Naderhand kwam het karakter van Mata Hari naar boven en de fascinatie.’ Haar man: ‘Nou, dat ging heel snel hoor.’

Speel video af

Film van Conny van Dungen

Acht jaar was ze met Mata Hari bezig, bijna dag en nacht. Veel research. Ook omdat ze de zwart wit foto’s naar kleur moest vertalen. Haar man: ‘We zijn naar Bronbeek geweest om naar uniformen te kijken. Ze heeft het uniform van MacLeod exact overgenomen, inclusief de knopen en versierselen. En we waren bij het graf van MacLeod en Non, de dochter die hij samen met Mata Hari had.’

Conny: ‘Ik bewonder haar omdat ze zoveel ondernam. Ze ging altijd weer door, dat was heel wat in die tijd, als vrouw. Ik zou dat nooit gedurfd hebben. Dat zit niet in mezelf, dat is een gemis in mijn karakter. Ik ben een huismoedertje. Fazant 110 in Ridderkerk. Wat ik mis, dat heeft zij. Ik zou me vastklampen aan zo’n man, bang om alleen te zijn. Zij niet. Ze vond het leuk, kon enorm fantaseren en bedriegen. Ik niet. Iemand zei eens tegen mij: jij zou die non wel kunnen zijn, die haar in de gevangenis heeft verzorgd.’

‘In eerste instantie dacht ik dat ze onschuldig was en geen spion was geweest, op het moment dat ik me echt in haar ging verdiepen, geloofde ik niet meer in haar onschuld. En toen kwam de klad er een beetje in, wat mij betreft. Ik dacht, ik zit een spion na te bootsen. Ja, toen raakte ik wel even in een dip. Later dacht ik, ach wat maakt het ook uit.’

Haar tentoonstelling in het Fries Museum werd destijds wegens succes geprolongeerd.

net dat stapje verder

Actrice en danseres Tet Rozendal viel aanvankelijk vooral voor de danseres Mata Hari. Ze nam danslessen in Indonesië, maar in het Musée Guimet begon Mata Hari echt voor haar te leven. ‘Het tintelde in mijn hele lichaam. Ik kroop in haar, probeerde te voelen wat zij voelde, als vrouw die heel erg beperkt werd in wat zij kon. En ik dacht; als zij het durfde, moet ik ook meer durven en moediger in het leven staan. Ik identificeerde me met haar. Ik zat ook vast. Ze heeft me dat duwtje gegeven.’

Speel video af

Film Mata Hari - Erik de Reus

Zoals Jan z’n Mata Hari society heeft en Conny haar miniaturen, zo dacht Tet ook na over wat ze ermee kon doen. Het werd een professionele theatervoorstelling. De castingdirecteur van Joop van de Ende was enthousiast, de componist ook. Ze gingen met haar in zee: ‘Met mij, een gewoon meisje uit Friesland.’ Ze toerde met 50 voorstellingen door Nederland.

‘Voor die voorstelling ben ik op zoek gegaan naar haar pijnpunt. Wat heeft het haar gekost om haar kind achter te laten. Als vrouw mocht ze niks. Zij was helemaal alleen op de wereld en wilde geld en macht krijgen om haar kind te kunnen opeisen.
Zij had als vrije vrouw keuzes gemaakt en geeft dat in mijn voorstelling ook aan Non, haar dochter, mee: als je je losmaakt van je angsten, ben je een vrije vrouw. Het is een universeel thema, het verhaal van alle vrouwen.’
Vertel eens Tet, vraag ik haar, hoe zou je Mata Hari in één zin beschrijven? Even denken. ‘Ze is een vrouw die andere vrouwen stimuleert om net dat stapje verder te gaan.’

Dit jaar toert Tet Rozendal tijdens de Mystery Tour door Europa. Met als hoogtepunt haar optreden in Musee Guimet in Parijs, de plek waar het voor Mata Hari allemaal begon. ‘Dat dat gelukt is, is een cadeau van Mata Hari voor mij.’

De voorstelling Mata Hari is zondag 15 oktober te zien in De Harmonie in Leeuwarden.